سبحان آن را به تدريج بر رسول خدا ( ص ) نازل كرد ، تا مردم با پذيرفتن قسمتهاى اول آن آماده شوند براى پذيرفتن قسمتهاى بعدى . و در اين باره فرموده : « وَقُرْآناً فَرَقْناه لِتَقْرَأَه عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ » « 1 » . و همچنين اين سنت را در معارف عاليه اى كه در باطن معارف ظاهرى و ساده دين نهفته جارى ساخته است ، به همين نحو كه گفتيم آنها را در باطن اينها قرار داده ، چون اگر همه آنها را مانند اينها بى پرده بيان مىكرد ، عموم مردم طاقت تحملش را نمىداشتند و فهم آنان از دركش عاجز مىماند ، و بدين جهت آنها را در باطن معارف ساده قرار داد تا افراد انگشتشمارى كه استعداد درك آنها را دارند ، درك كنند . و هر دو سنخ معارف را در قالبى از الفاظ درآورده كه هر كس به قدر فهم و ظرفيتش از آن الفاظ استفاده مىكند ، هم چنان كه خداى تعالى اين معارف را كه در قرآن كريم است به بارانى مثل زده كه از آسمان مىريزد ، و دلهاى مردم را به زمينهاى مختلف مثل زده كه هر يك به قدر ظرفيت خود از آن استفاده مىكند « أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها » « 2 » . و همچنين احكام و تكاليف شرعى را يكسان بر همه مردم تحميل نكرد ، چون اگر مىكرد بعضى از مردم تاب تحملش را نمىداشتند ، و به همين جهت آنها را به مقتضاى ابتلاآتى كه هر فردى از افراد دارد تقسيم كرد تا هر كس به تكليفى كه متوجه خود او است عمل كند . پس روزى دادن از معارف و شرايع هم از هر جهت كه فرض شود عينا مانند روزى دادن از مال و اولاد است كه بين مردم تقسيم ، و بر حسب حال فرد فرد آنان و به مقتضاى صلاح ايشان تقسيم شده است . * ( « وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ ما قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَه وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ » ) * كلمه « قنوط » به معناى نوميدى ، و كلمه « غيث » به معناى باران است . در مجمع البيان مىگويد : « غيث » به معناى باران به موقع است كه آمدنش نافع است ، به خلاف كلمه « مطر » كه هم به چنان بارانى اطلاق مىشود و هم به باران زيان بخش ، كه در غير موقع خودش ببارد « 3 » . و « نشر رحمت » به معناى منتشر كردن نعمت در بين مردم است ، به اين صورت

--> ( 1 ) و قرآنى كه آن را قطعه قطعه كرديم تا به تدريج آن را بر مردم بخوانى . سوره اسرى ، آيه 106 . ( 2 ) خدا از آسمان آبى نازل كرد كه در هر روزى به قدر وسعت و ظرفيتش سيل آب جارى شد . سوره رعد ، آيه 17 . ( 3 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 31 .